ΤΟ ΒΙΟ-ΜΗΧΑΝΙΚΟ ΠΡΟΤΑΓΜΑ
ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ τῆς τουρκικῆς κατοχῆς, ὅπως ἔχουμε δεῖ, ἡ παποσύνη συνέχισε νὰ μεταχειρίζεται κάθε δόλο γιὰ νὰ ἀπομακρύνει τοὺς Ἕλληνες ἀπὸ τὴν Ὀρθοδοξία. Μὲ τὶς ἴδιες προθέσεις συνέχισε[13] νὰ κινεῖται ἐπίσης πρὸς τὴν Ρωσία, ἡ ὁποία ὅμως, βοηθοῦντος τοῦ τσαρισμοῦ, ἀρχίζει τώρα νὰ μοιράζεται ἀνάμεσα στὴν ὀρθόδοξη παράδοσή της καὶ τὶς παπικὲς ἀλλὰ καὶ προτεσταντικὲς ‘εἰσφορές’. Ἐν τέλει μὲ δική της εὐθύνη πάντα, θέλοντας τὰ ἀγαθὰ τῆς βιο‑μηχανίας, χωρὶς νὰ γνωρίζει ὣς ποιὸ βαθμὸ καὶ μὲ ποιοὺς τρόπους εἶναι ἀγαθά, ἔχοντας ἀρχίσει ἐπίσης νὰ λησμονεῖ πόσο σημαντικὸ ἦταν, ὅτι ἀπέφυγε τὰ δεινὰ ποὺ εἶχε προκαλέσει στοὺς δυτικοὺς λαοὺς ὁ παπισμός.
“Οἱ γνωστοὶ ἀγῶνες περὶ περιβολῆς, ποὺ γιὰ αἰῶνες διαίρεσαν τὸν δυτικὸ χριστιανικὸ κόσμο, στὴν προσπάθεια καθενὸς ἀπὸ τοὺς δύο παράγοντες [πολιτείας καὶ ἐκκλησίας] νὰ ἐπιβληθεῖ στὸν ἄλλο, δὲν βρῆκαν ἔδαφος νὰ ἀναπτυχθοῦν στὴν Ἀνατολή… Ἔχει ἀπροσμέτρητη σημασία γιὰ τὴ Ρωσία, παρατηρεῖ ὁ R. Stupperich, τὸ γεγονὸς ὅτι ἔλαβε τὸν Χριστιανισμὸ ὄχι ἀπὸ τὴ Δύση, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν Ἀνατολή. Ἡ Ἐκκλησία στὴν βυζαντινορωσική της μορφὴ ἐπέδρασε [ἀλλὰ ὄχι ὅσο χρειαζόταν] στὴν πολιτεία καὶ τὸν λαό, καὶ προσδιόρισε τὸν περιβάλλοντα κόσμο”.[14]